Oude Berichten

Socrateswisselbeker 2011

De Socrateswisselbeker, de prijs voor het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het voorgaande jaar 2010 is verschenen, gaat naar Hans Achterhuis De utopie van de vrije markt (uitgeverij Lemniscaat). In deze goed leesbare studie maakt Achterhuis duidelijk dat de vrije markt geen onfeilbare natuurwet is, niet altijd heeft bestaan en bovendien zijn utopische belofte niet waarmaakt. Hij bestrijdt de opvattingen van de in de VS nog altijd zeer populaire Amerikaans-Russische schrijfster Ayn Rand (1905-1982). Rand meende dat individuele hebzucht de enige garantie vormt voor economische vooruitgang, welvaart en persoonlijk geluk. Lees hier de inhoud en achterflaptekst en een bespreking op de Volkskrantwebsite. Ter zijde: YouTube is rijk gevuld met clips voor, met, tegen en over Ayn Rand, onder andere uit Southpark en The Simpsons. Ook voor andere filosofen kun je bij YouTube terecht. Tijdens de Maand van de Filosofie 2011 werd Achterhuis nog benoemd tot ‘Denker des Vaderlands’. Zijn termijn loopt tot 2013.

Essay van de Maand van de Filosofie 2011

We luisteren mensen af, bespieden ze en hongeren naar intieme details. Intussen beschermen we onszelf door muren te bouwen en firewalls aan te leggen. Het is paradoxaal: hoe meer we ons afschermen voor gluurders en afluisteraars, hoe exhibitionistischer we tegelijkertijd worden. Sociale media als Twitter en Facebook lopen over van de zelfontboezemingen: ‘Zie mij!’ De begrippen ‘privé’ en ‘publiek’, ‘intimiteit’ en ‘intimidatie’ zijn dringend aan vernieuwing toe, zo betoogt Stine Jensen in het sprankelend essay Echte vrienden dat ze schreef voor de Maand van de Filosofie (april). Het thema van de Maand van de Filosofie 2011 is ‘Het echte leven’. Echte vrienden verschijnt eind maart bij de uitgeverij Lemniscaat.

Week van de Klassieken

Ook de Klassieke Oudheid, de bakermat van de westerse beschaving, geniet volop aandacht in de maand april. Van 13 tot en met 24 april staan de Klassieke auteurs, filosofen en denkers centraal. Op een speciale website staat veel informatie bijeen over leven en denken in de Oudheid. Uitgeverij Athenaeum heeft samen met uitgeverij Ambo een klein leeslijstje samengesteld met must-read boeken. Voor deze en andere klassiekers, zie ook het overzicht Recente boeken van en over bekende filosofen, ethici en denkers op deze website.

Maand van de Filosofie april 2011
‘Het echte leven’

‘Echt is goed. We willen écht eten, echte leiders, echte liefde, echt contact. Maar wat zegt dat verlangen naar echtheid over ons? Is authenticiteit een overspannen en modieus ideaal of is het juist een van de meest krachtige, morele inspiratiebronnen van dit moment? De Maand van de Filosofie 2011 staat in het teken van “Het echte leven”.’ Met:

- de FilosofieNacht in Amsterdam: het grootste filosofische publieksevenement in Nederland;

- festivals in Tilburg en Nijmegen (o.a.) en bij onze zuiderburen in Leuven een heus Feest van de Filosofie;

- in boekhandels, bibliotheken en debatcentra in heel Nederland en Vlaanderen vinden filosofische activiteiten plaats.

De maand van de filosofie wordt bovendien omlijst met Het filosofie-essay Echte vrienden van Stine Jensen (zie hieronder), een speciale uitgave van Filosofie Magazine en de uitreiking van de Socratesprijs voor het beste filosofieboek van 2010. Volg de navolgende links: Nederland en België.

Socrateswisselbeker 2011

Voor de toekenning van de Socrateswisselbeker, de prijs voor het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het voorgaande jaar is verschenen koos een deskundige jury vijf nominees uit een lijst van 20 boeken:

- Hans Achterhuis, De utopie van de vrije markt (inhoud – achterflap)

- Jan Bransen, Word zelf filosoof (inhoud – achterflap)

- Paul Cliteur, Het monotheïstisch dilemma

- Ton Derksen, De ware toedracht (inhoud – achterflap)

- Coen Simon, Zo begint iedere ziener (inhoud – achterflap)

Tijdens de FilosofieNacht op 8 april a.s. wordt de winnaar van deze prestigieuze prijs bekend gemaakt.

Utopische avonturiers

Individuele hebzucht vormt de enige garantie voor economische vooruitgang, welvaart en persoonlijk geluk, meende de Amerikaans-Russische schrijfster Ayn Rand (1905-1982). Haar boeken zijn zowat verplichte literatuur op de Amerikaanse universiteiten en daarin bepleit ze de volledige afbraak van de welvaartsmaatschappij. Die wordt vervolgens herbouwd als een echte vrije markt-economie. Alsof het een zelfsnoeiende en zelfaanharkende tuin is: de vrije markt mag niet aan banden gelegd, want alleen de vrij uitgeoefende hebzucht maakt de mens gelukkig. Rand vormt het beginpunt van het nieuwste boek van Hans Achterhuis De utopie van de vrije markt (uitgeverij Lemniscaat). In deze goed leesbare studie maakt de utopiedeskundige filosoof Achterhuis duidelijk dat de vrije markt geen onfeilbare natuurwet is, niet altijd heeft bestaan en bovendien zijn utopische belofte niet waarmaakt. Lees hier de inhoud en achterflaptekst en een bespreking op de Volkskrantwebsite. Zie ook VPRO-boeken. Ook in het toegankelijke Welkom in Youtopia (uitgeverij Boom) schetst filosoof Menno van der Veen een beeld van onze tijd. Van der Veen portretteert het moderne individu. Die gelooft niet langer in een authentiek, echt “ik” dat je moet ontdekken of vormgeven. Geluk zoekt de moderne mens in zijn vele rollen of identiteiten (echtgenoot, vrijgezel, student, bankdirecteur, gamer, hyver of facebooker) en al doende ontwerpt hij zijn eigen hoogstpersoonlijke biotoop. Wel bestaat er nog zoiets als integriteit, dat wil zeggen: je rol naar behoren spelen. Maar die identiteit kun je weer de deur uit doen als je er niets meer mee kunt. Is deze Youtopistische levenshouding een verworvenheid of een probleem? Van der Veen meent het eerste, al formuleert hij ook stevige bezwaren bij de Youtopia. Lees hier de inhoud – achterflaptekst. Luister naar de auteur op de VPRO-website.

Filosofie en architectuur

Met welke idealen ontwerp je als architect de publieke ruimte? Hoe verbeeld je macht en geef je inspraak vorm? Welke idealen horen bij de Amsterdamse Zuidas en hoe komt een goede relatie met de binnenstad tot stand? Filosoof Ad Verbrugge (Vrije Universiteit) spreekt met architect Pi de Bruijn die onder andere de nieuwe Tweede Kamer ontwierp (zie foto) en bij de aanleg van het Amsterdamse Arenagebied en de Zuidas betrokken was. Wanneer? ...op donderdag 9 september,16.00 uur. Waar? ...in Amsterdam, Amsterdam Bright City – Het Grand Café, Claude Debussylaan 2-8. Zie ook de website van het VU-programma Filosofie op de Zuidas. Trouwens, in dit verband zijn recente nummers van de tijdschriften Oase 81 en Open over filosofie en architectuur en privacy zeker het vermelden waard. Beide worden uitgegeven door het Nederlandse Architectuurinstituut. Van het laatste nummer van Open vind je hier de inhoud en achterflaptekst.

Bedrog en evolutie

Mensen liegen en bedriegen al zolang er mensen bestaan. En ook in de dierenwereld komt gedrag voor dat mensen als bedrog bestempelen. Niemand vindt het goed, maar toch is het overal. Of je nu kijkt naar de natuur of de samenleving, de basisschool of de universiteit, bedrog is terug te vinden op iedere plaats waar communicatie bestaat. Onze negatieve associaties ten spijt, list en bedrog lijken evolutionaire voordeel op te leveren. Maar wat is bedrog eigenlijk precies? Hoe zit bedrog in elkaar en wat zijn dan de voordelen? Tijdens een symposium van USCKI Incognito en Studium Generale Utrecht, komen mogelijke antwoorden op deze vragen op verschillende niveaus aan bod. Vanuit een filosofisch, speltheoretisch en psychologisch perspectief, en ook de agenttechnologie. Hondstrouw of vossenlistig? Bedrog is een thema dat de filosoof die wijs- en waarheid is toegedaan niet kan versmaden. Wanneer? Woensdag 2 juni,10.00 uur. Waar? Boothzaal, Universiteitsbibliotheek, De Uithof, Utrecht. Zie ook: Studium Generale van de Universiteit Utrecht.

Kritiek van het kapitalisme

Enkele exotische plekken als Noord-Korea daargelaten zijn er nog maar weinig oorden, waar het marxisme, de inspiratie van Karl Marx (1818-1883), praktische vorm krijgt. In de jaren ‘60 en ‘70 bestond ook in Nederland grote belangstelling voor deze Duits-Engelse filosoof-econoom, maar zijn ideeën raakten allengs in diskrediet. Marx zijn kritiek van het kapitalisme kwam gelijk te staan met mensenverachting, armoede, onderdrukking en hypocrisie. Tot slot gaf de val van het communisme in Oost-Europa (1989/1990) de doodsteek aan de interesse voor Marx en het marxisme. Maar heeft Marx vandaag, vergelijk de kredietcrisis, nog enige betekenis voor ons? Tijdens een studiemiddag 1 mei a.s. staan Elsbeth Etty, René Gude, Arnold Heertje, Esther-Mirjam Sent en Ad Verbrugge stil bij de invloed van Karl Marx zijn denken op Nederland. Aanleiding vormt de verschijning eind april 2010 van een nieuwe vertaling van Marx’ hoofdwerk Het Kapitaal bij uitgeverij Boom en van een Marxbiografie door Rolf Hosfeld bij uitgeverij Atlas. Wanneer: 1 mei 2010 om 16.00 uur. Waar: Singelkerk, Singel 452, Amsterdam. Kaarten kosten € 8,50 inclusief een consumptie en zijn te koop bij de Athenaeum Boekhandel, Spui 14-16, Amsterdam. Tel. 020-5141460, e-mail: nieuwscentrum@athenaeum.nl. Voor recente boeken over Marx, zie elders op deze website.

Encyclopedie van de angst

Wat is het nut van angst? Waarom zijn mensen bang voor het onbekende? Hoe kom je er vanaf? Kan wetenschap daarbij helpen, of jaagt ze juist meer schrik aan? Hoe kun je met risico’s omgaan? En is angst een goede raadgever bij het bepalen van politiek beleid? Studium Generale van de Universiteit van Utrecht organiseert een lezingencyclus over angst. Van 10 februari tot en met 31 maart onderwerpen filosofen en wetenschappers het fenomeen aan een nader onderzoek, onder hen de fysicus Sander Bais, socioloog Frank Furedi en filosoof Arthur Petersen. De lezingen zijn via het Internet live te volgen. Wie echter de sprekers in levende lijve wil meemaken kan dat doen in de Aula van het Academiegebouw, Domplein 29, Utrecht van 20.00-21.30 uur. Voor meer achtergronden, zie de website van Studium Generale en Encyclopedie van de angst. Van Sander Bais verscheen onlangs bij Amsterdam University Press het interessante boek Hoe werkt wetenschap? Lees hier de inhoud van het boek.

Ludificatie

‘Nederland wordt steeds speelser’, stelt filosoof en hoogleraar Jos de Mul in de Volkskrant van 27 november 2010. In verband met deze ‘ludificatie’ wijst De Mul uiteraard op de Nederlandse historicus Johan Huizinga, die in 1938 het boek Homo ludens (De spelende mens) publiceerde. Huizinga zag de cultuur, kunst, religie als een ernstig spel, dat weliswaar gebonden aan regels tegelijkertijd in alle vrijheid en creativiteit wordt uitgespeeld. Het tegendeel daarvan was volgens de Leidse historicus het puerilisme. Dat is de kinderachtigheid die mensen ten toon spreiden als ze gevangen zitten in de moderne, technologische massacultuur: ze verlangen naar landerige nikserigheid, gemakkelijk amusement, lege symbolen en blinde groepscultuur. Goed tachtig jaar later herkent De Mul een en ander terug in onze gecomputeriseerde cultuur, maar stelt ook vast, met Huizinga, dat ernstig spel en puerilisme in elkaar overlopen en dat je ze niet gemakkelijk uit elkaar kunt trekken. In december 2010 verscheen bij Amsterdam University Press een nieuwe, fraai geïllustreerde uitgave van Homo Ludens: lees inhoud – achterflap. Volgens NRC-columnist Jérôme Heldering (geen fan) is Huizinga de enige Nederlandse historicus die beklijft (zie Amphora 29 (2010) 6, p. 18). Homo ludens staat zijn geheel op internet.

Vrijgevige misantroop

Al bij zijn dood, nu 150 jaar geleden, had de filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) de reputatie van een echte mensenverachter. Zijn ‘sociale kring’ beperkte zich tijdens zijn laatste levensjaren vooral tot poedel Butz die hij, wanneer dat nodig was, uitschold met ‘jij mens’. Over de mens is Schopenhauer geheel pessimistisch. Die wordt namelijk voortgedreven door een blinde wil, die hem ertoe aanzet zichzelf te bewijzen en voort te planten. Vandaar zijn egoïsme, bezits- en veroveringsdrang. Maar dat alles maakt de mens niet gelukkig. Lukt het hem niet om zijn doelen te bereiken, dan volgt frustratie. Slaagt hij er wel in, dan is verveling zijn deel, totdat in de mens een nieuw verlangen ontstaat. Het leven noemt Schopenhauer daarom lijden. Meester over zijn lot is de mens dus bepaald niet en troost voor zijn deplorabele situatie is er evenmin: Schopenhauer geloofde niet in een religie of in God. Wel kan de mens zich oefenen in deugdzaamheid om de egoïstische wil te overwinnen. Nu, 150 jaar na zijn dood, blijft Schopenhauer lezenswaardig, om zijn schrijfstijl en inzichten. Maar ook om zijn humor. Zo noemt hij de verleidelijkheid van jonge vrouwen een ‘Knalleffekt’ van de natuur. Na zijn dood liet de misantropische en pessimistische wilsfilosoof een groot deel van zijn vermogen na voor de armen. Recent verscheen van Dieter Birnbacher Schopenhauer. De macht van de wil bij uitgeverij Klement. Hier staan Schopenhauers ideeën centraal. Lees de inhoudsopgave en achterflaptekst. Dit jaar publiceerde uitgeverij Olympus een goedkope editie van de biografie Arthur Schopenhauer. De woelige jaren van de filosofie door Rüdiger Safranski. Lees de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie ook op deze website: Recente boeken van en over bekende filosofen, ethici en denkers.

Sekseverschillen in de kliko?

Al te ambitieuze politici... De Franse denker Alain Finkielkraut (zie foto) heeft er weinig mee op. Ze bedrijven doorgaans radicale politiek. Vanuit ‘de gedachte dat “ieder probleem een oplossing heeft – om een politieke oplossing vraagt”‘ streven deze politici er naar ‘alle menselijke onvolmaaktheid, leed en rampzaligheid’ uit te bannen. De radicale politiek is een soort vuilafhaaldienst, die alles wat voos, vies en slecht is afvoert. En daar zit een probleem. Filosofiehistorisch kom je dan al gauw bij Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) uit, die menig totalitaire wereldverbeteraars inspireerde, bijvoorbeeld in de Sovjet-Unie. In dagblad Trouw van 3 augustus 2010 past filosoof Sebastien Valkenberg Finkielkrauts ideeën toe op Euro-commissaris Vivianne Redding. Redding, die de portefeuille justitie en mensenrechten beheert, pleitte onlangs voor verplichte ‘vrouwenquota’ in het bedrijfsleven. Zo moeten meer vrouwen in topbanen aan de slag komen, wanneer bedrijven er niet in slagen de verschillen tussen man en vrouw op te heffen. Valkenberg onderzoekt de vraag of je zulke emancipatoire idealen moet afdwingen. Van Finkielkraut verscheen begin september Een intelligent hart. Hoe romans je helpen in het leven. Lees hier de inhoudsopgave – achterflap.

Socrateswisselbeker 2010 en Dirk Jacob Veegens Prijs 2010

...voor Luuk van Middelaar met zijn ‘filosofisch geschiedenisboek’ De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin. De Socrateswisselbeker, de prijs voor het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het voorgaande jaar is verschenen, gaat dit jaar naar Middelaar beschrijft het vermogen en onvermogen van de Europese eenheid vanuit drie gezichtspunten: het nastreven van eigenbelang door de lidstaten, de binnenkant van Europese instituties, wetgeving en toekomstidealen en de Europese burgers. Luuk van Middelaar, De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin , Groningen (Historische Uitgeverij) 2009, 531 p., ISBN 9789065542366, € 35,00. Voor meer over dit boek, zie inhoud – achterflap. Voor de toekenning van de Dirk Jacob Veegens Prijs, zie de website van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen.

Filosofie als stripverhaal

De filosofiecanon is nu ook in stripvorm raadpleegbaar. Margreet de Heer schreef het boek Filosofie in beeld, waarin ze geschiedenis van de filosofie sinds Socrates beknopt neerzet. Ook besteedt ze aandacht aan de ‘Nederlandse’ filosofen Erasmus, Descartes en Spinoza. Het boek mikt op een breed publiek van geïnteresseerden, jong en oud. Zie de website van dagblad Trouw voor meer informatie. M. de Heer, Filosofie in beeld, Zoetermeer (Meinema) 2010, 120 p., ISBN 9789021142586, € 16,50, inhoud – achterflap.

Filosofie met kinderen

Kinderen zijn al op zeer jonge leeftijd bezig met vragen over zichzelf: waar komen ze vandaan, waarom heten ze zoals ze heten, wat is er zo bijzonder aan henzelf? Door dit soort filosofische thema’s met ze te bespreken, leren ze zichzelf en daarmee ook anderen beter kennen. Op donderdag 15 april zetten dr. Karel van der Leeuw, professor Frans Jacobs en drs. Joan de Ruijter uiteen hoe je filosofische gesprekken kunt voeren met kinderen. Welke onderzoeken zijn er gedaan naar de combinatie wijsbegeerte en kinderen en welke filosofische onderwerpen zijn geschikt om aan te snijden? De bijeenkomst is bedoeld voor (groot)ouders, maar ook voor professionals die met kinderen werken, zoals onderwijzers uit het basisonderwijs. Plaats en tijd: Doelenzaal, Singel 425, Amsterdam, donderdag 15 april 2010 van 18.45-21.30 uur. Prijs: € 17,50 (AUV-leden € 16,--). Op zaterdag 17 april wordt een practicum gegeven. Zie de website van de Illustere School voor meer informatie.

‘Ze geloven het echt’

De wereld zit vol met complottheorieën. In de Verenigde Staten lusten ze er pap van: de moord op JFK, 9/11 en ontvoeringen door buitenaardse wezens. Oost-Europa en het Midden-Oosten zijn nog twee regio’s, waar geheime genootschappen of samenzweringen door de pausen van Rome, vrijmetselaars of zionisten het lot van de wereld zouden meebepalen. Maar ook nuchter Nederland blijkt niet immuun: kankerverwekkende GSM’s of recent een griepvaccin met spionerende nanochips. Op 18 januari 2010 organiseert de Balie in Amsterdam KennisCafé #20 met als thema Ze geloven het echt. Hoofd wetenschap bij de Volkskrant Martijn van Calmthout, cultuursocioloog Stef Aupers en psycholoog Jan-Willem van Prooijen bekijken dan ontstaansgeschiedenis, politieke belangen en winnende recept voor een complottheorie. (Het complot heeft trouwens wortels in de Duitse Romantiek en diende als een soort emotionele uitlaatklep voor teveel rationalisme (zie ook Rüdiger Safranski’s Romantiek. Een Duitse affaire).)

Essay van de Maand van de Filosofie 2010

Voor de Maand van de Filosofie schreef Aziëkenner, journalist en publicist Ian Buruma het essay Grenzen aan de Vrijheid: van De Sade tot Wilders. Aan de hand van onder andere Markies de Sade en de laatste oorlog in Irak laat Buruma zien hoe de vrijheid van sommigen onherroepelijk leidt tot de onvrijheid van anderen. Op filosofische wijze onderzoekt hij of onze aanspraak op individuele vrijheid wel zo onvoorwaardelijk is als populaire politici ons doen geloven. Waar liggen de grenzen van wat wenselijk en toelaatbaar is? Buruma schreef onder andere Dood van een gezonde roker naar aanleiding van de moord op Theo van Gogh en Occidentalisme. Het Westen in de ogen van zijn vijanden. Voor meer over dit boek, zie inhoud en achterflap.

Essay van de Maand van de Filosofie 2010 (vooraankondiging)

Voor de Maand van de Filosofie (april) schrijft Aziëkenner, journalist en publicist Ian Buruma het essay Grenzen aan de Vrijheid: van De Sade tot Wilders. Aan de hand van onder andere Markies de Sade en de laatste oorlog in Irak laat Buruma zien hoe de vrijheid van sommigen onherroepelijk leidt tot de onvrijheid van anderen. Op filosofische wijze onderzoekt hij of onze aanspraak op individuele vrijheid wel zo onvoorwaardelijk is als populaire politici ons doen geloven. Waar liggen de grenzen van wat wenselijk en toelaatbaar is? Buruma schreef onder andere Dood van een gezonde roker naar aanleiding van de moord op Theo van Gogh en Occidentalisme. Het Westen in de ogen van zijn vijanden. Voor meer over dit boek, zie inhoud en achterflap. Er worden talloze activiteiten georganiseerd in de maand april – zie de Maand van de Filosofie-website.

Dag van de Filosofie 2010 – Wet van de Vrijheid

De Dag van de Filosofie, 24 april 2010 van 13.30-22.00 uur, wordt gehouden in het Midi-theater te Tilburg. Toegang € 30. Studenten € 15. Met Paul Cobben, Jean-Luc Nancy, Luuk van Middelaar, Ramsey Nasr, Gerard Spong en vele anderen. Zie de website.

Nacht van de Filosofie 2010

De Nacht van de Filosofie 2010 vindt plaats in Felix Meritis te Amsterdam van vrijdag 9 april 2010 om 20.00 uur tot zaterdag 10 april 2010 om 01.00 uur. Toegang € 35. Met meer dan 30 sprekers en 600 bezoekers is de Nacht van de Filosofie het grootste filosofie publieksevenement van Nederland. In 2010 zullen in de vijf zalen van Felix Meritis filosofen, schrijvers en andere denkers spreken over het thema vrijheid. Sprekers: zijn onder andere Ian Buruma, Peter Bieri en Frank en Maarten Meester. Zie de Maand van de Filosofie-website.

Socrateswisselbeker 2010 (vooraankondiging)

Voor de toekenning van de Socrateswisselbeker, de prijs voor het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het voorgaande jaar is verschenen koos een deskundige jury vijf nominees uit een lijst van 80 boeken:

- M. Boon en P.H. Steenhuis, Filosofie van het kijken. Kunst in ander Perspectief (inhoud – achterflap)

- E. Eskens, Democratie voor dieren. Een theorie van rechtvaardigheid

- M. Huijer en R. Mulder, Opnieuw beginnen. Metamorfosen in het bestaan

- L. van Middelaar, De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin

- G. Visser, Niets cadeau. Een filosofisch essay over de ziel

Op 9 april a.s. wordt de winnaar van deze prestige prijs bekend gemaakt. Zie de Maand van de Filosofie-website.

Spinozaopera

Klassieke en moderne muziek blijkt soms uitdrukkelijk filosofisch geïnspireerd, maar het leven van een individuele filosoof vormt zelden de substantie van een groot muziekwerk. Seneca treedt op in Monteverdi’s opera L’Incoronazione di Poppea, Telemann deed Der geduldige Sokrates, Philip Glass koos Einstein tot onderwerp en de Nederlander Ton de Kruyf componeerde de opera Spinoza voor het Holland Festival 1971. Nu veertig jaar later wil de Nederlandse musicus-componist Theo Loevendie (80) Spinoza (1632-1677) in een volledig nieuwe jas steken, want hij vindt het libretto van De Kruyfs opera verschrikkelijk. De dramatiek in Spinoza’s leven, zijn eigengereidheid en pantheïsme, noemt hij aantrekkelijke kanten voor een opera, aldus dagblad Trouw op 9 januari 2010. De nieuwe Spinozaopera staat geprogrammeerd voor 2012... Over muziek en filosofie gesproken, het is geen opera maar er bestaat een heel aardige Immanuel Kant Song (1984) met een samenvatting – op rijm! – van De deductie van de zuivere verstandsbegrippen uit Kants Kritiek van de zuivere rede.

Een nieuwe wereld

Hoe kunnen we in een globaliserende samenleving goed met elkaar samen leven? Hoe gaan we om met diversiteit en hoe kunnen mensen een sense of belonging vinden zonder dat die anderen uitsluit? Acht denkers van wereldnaam gaan deze vragen beantwoorden. In vier wekelijkse tv-uitzendingen geeft de IKON het woord aan de filosofen Charles Taylor en Susan Neiman, dichteres Antjie Krog, rabbijn Jonathan Sacks, Nasr Abu Zayd, Dominique Moïsi, Zainab Al-Suwaij en Ian Buruma. De reeks heet Grote denkers over de toekomst en begint op dinsdag 5 januari 2010. Wie een aflevering mist kan die alsnog bekijken op de website LUX Magazine.

Darwinjaar

Op 24 november 2009 was het 150 jaar geleden dat Charles Darwin (1809-1882) zijn spraakmakende, zo niet beruchte On the Origin of Species openbaar maakte. In dit boek beschreef de Engelse wetenschapper de nu dominante variant van de evolutieleer. Sindsdien zijn Darwin en zijn geniale idee onderwerp van soms heftige discussie. Ook voor de filosofie en ethiek hebben Darwins inzichten en de wetenschappelijke ontwikkelingen na hem grote invloed gehad. De vrije wil, het morele instinct, de uniekheid van de mens en het verschil tussen mens en dier zijn enkele vragen die de evolutieleer oproept. Uiteraard valt er dit jaar veel te lezen over Darwin en zijn evolutieleer. Nieuw Amsterdam bijvoorbeeld vertaalde de zeer interessante, vuistdikke Darwinbiografie van Adrian Desmond en James Moore. Uitgeverij Nieuwezijds publiceerde een handzaam commentaar bij Darwins leven en werken en voor uitgever Bert Bakker vatte Marc Roosmalen Darwin in een notendop samen. Wie echt het diepe in wil kan een aantal ‘basiswerken’ van Darwin en autobiografisch materiaal downloaden van de Nieuwezijdswebsite. Uitgeverij Atlas bezorgde rijk geïllustreerde uitgaven van Darwin: De reis van de Beagle en Het ontstaan van soorten.

Levenskunst

‘Waarom zou niet iedereen een kunstwerk van zijn leven kunnen maken? Waarom is die lamp, dit huis wel een kunstwerk en mijn leven niet?’ Aldus de Franse filosoof Michel Foucault. Sinds de Klassieke Oudheid hebben filosofen aan die idee invulling gegeven, maar over het hoe verschilden ze vaker van mening. Een lezingencyclus met de Utrechtse literatuurwetenschapper Maarten van Buuren en de Utrechtse filosoof Joep Dohmen gaat daar dieper op in. Van Buuren onderzoekt een aantal pessimistische romanschrijvers, terwijl Dohmen enkele eerder optimistisch gestemde filosofen doet. De lezingencyclus begon op 8 september 2009 en loopt tot 8 juni 2010. Op dinsdag 10 november staat Dohmen stil bij Friedrich Nietzsche (zie afbeelding). Daarna komen nog aan bod: Fjodor Dostojevski, Foucault, Charles Taylor, Georges Bataille en Michel Houellebecq (o.a.). De lezingen zijn live via Internet te volgen en kunnen ook daarna nog worden bekeken. Zie Studium Generale van de Universiteit van Utrecht.

Esthetische Verlichting

Kunst als ideaal opvoedingsinstrument van de moderne burger? Utopische fantasie? Schrijver-dichter-filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) was van mening dat kunstbeschouwing tot een beter begrip van maatschappij en politiek zou leiden. En meer dan dat, idealiter maakte de staat zich zo overbodig. Zoals in de kunst schoonheid te maken heeft met het durven loslaten van regels, zo moest, aldus Schiller, ook de staat regels loslaten. Schillers’ ‘esthetische Verlichting’ staat centraal in de tweede Burgerhartlezing door de Berlijnse taalwetenschapper en bekroonde Schillerbiograaf Peter-André Alt. Tijd: donderdag 1 oktober, 20:00 uur. Plaats: Europees centrum voor kunst, cultuur en wetenschap Felix Meritis, Keizersgracht 324, Amsterdam. Toegang: € 6,50 of € 5,50 (met studenten- en CJP-korting). Reserveren, via internet: Felix Meritis. – De mens moet alleen spelen met het schone en met het schone alleen, schreef Schiller in Over de esthetische opvoeding van de mens uit 1795, en ervaart dan een soort hemelse gelukzaligheid: ‘een toestand van meest volledige rust en van hoogste beweeglijkheid.’ Rüdiger Safranski’s mooie boek Romantiek. Een Duitse affaire (zie hieronder) staat uitgebreid stil bij de speltheorie van Schiller die 250 jaar geleden werd geboren. In Schillers essay Over naïeve en sentimentele poëzie, ook uit 1795, keert het thema ‘spel’ terug.

Het einde van de moderniteit?

Filosoof Ad Verbrugge en Herman Wijffels verkennen de huidige economische crisis en gaan in op de noodzaak van een fundamentele verandering van onze cultuur. Het Westerse moderniseringsproces dat ons grote welvaart bracht stuit economisch, ecologisch en moreel op zijn grenzen. Dit vraagt om een herziening van de grondslagen van onze moderne cultuur. Verbrugge is filosoof aan de Vrije Universiteit; Wijffels was werkzaam bij Rabobank, Sociaal Economische Raad en Wereldbank. Tijd: 10 september, 15.30-17.00 uur. Plaats: Amsterdam Bright City, Het Grand Café, Claude Debussylaan 2-8, Amsterdam. Toegang: gratis. Reserveren via internet: www.vuconnected.nl. Onder de titel Filosofie op de Zuidas voert Verbrugge gesprekken rond actuele thema’s. De volgende afleveringen zijn op donderdag 8 oktober, 12 november en 10 december.

Filosofie van de ruimte

Onlangs verscheen de bundel De vrije ruimte. Filosofie, ruimte, ontmoeting. In dit boek onderzoeken de auteurs – filosofiedocenten aan een HBO – de fysieke, mentale, filosofische en ideologische ruimte waarbinnen zij opereren, bijvoorbeeld: de tijd als ruimte, de eindeloze stroom visuele en andere beelden die zich dagelijks aan ons opdringen en de geheel eigentijdse neiging om met name mensen uit andere culturen in hún culturele ruimte op te sluiten. De vrije ruimte is de derde titel in de Flexus filosofiereeks die verschijnt onder auspiciën van Fontys Hogescholen ● De vrije ruimte. Filosofie, ruimte, ontmoeting, C. Vergeer, N. Wiskerke en P. van Zilfhout (red.), Budel (Damon) 2009, 136 p., ISBN 9789055738984, € 16,90 – inhoudsopgave en achterflaptekst.

Burgerschap

‘De kern van tolerantie is dat elk mens moet worden gerespecteerd, maar zeker niet elke mening of elk gedrag!’, schrijft Fernando Savater in het pas verschenen Vrijheid, gelijkheid, burgerschap. Zakwoordenboek voor mensen van morgen. In dit boekje vraagt de Spaanse filosoof zich af wat ook al weer de kernbegrippen van de moderne democratie waren. Hoe moeten bijvoorbeeld integratie, identiteit, respect en tolerantie eruit zien? Wat is progressief en wat conservatief; wat links en wat rechts? Vrijheid, gelijkheid, burgerschap is een goed leesbaar naslagwerkje van 80 bladzijdes voor wie wil nadenken over de hoofdrolspeler in een democratie: de burger. Paul Cliteur schreef een artikel over Savater in dagblad Trouw van 27 juni 2009. Het zakwoordenboek is verschenen bij Uitgeverij Bijleveld. Lees hier de inhoudsopgave en achterflaptekst.

Hoofd en hart

Wat voel ik? Wie ben ik? Hoe kan ik mezelf vinden? Waarom is mijn verlangen altijd groter dan de vervulling die ik ervoor kan vinden? Fantasie, kunst, creativiteit en genialiteit, emotie en gevoel. De behoefte om uniek te zijn en het verlangen ergens echt thuis te zijn én het ongelukkige besef dat zoiets helemaal niet of net niet zal lukken. De Romantiek reageert met deze (en andere) vragen en noties op de rationele en optimistische Verlichting die haar vertrouwen stelt in de rede, verstand en wetenschap. In deze tegenstelling tussen verstand en gevoel tekent zich tegelijkertijd de gespletenheid van de moderne, westerse mens af: hij/zij is hoofd en hart. Dé chroniqueur van de moderne Duitse ideeëngeschiedenis Rüdiger Safranski heeft de menselijke gevoelskant op een boeiend filosofiehistorisch rijtje gezet. In mei 2009 verscheen bij uitgeverij Atlas Safranski’s Romantiek. Een Duitse affaire. Zie inhoudsopgave en achterflaptekst.

Schuim en Heilig vuur

Onlangs voltooide Peter Sloterdijk zijn filosofische drieluik Sferen met het laatste deel Schuim. In Sferen onderzocht deze Duitse filosoof de leefruimten van de mens, variërend van intieme (een op een) relaties in Bellen tot en met politieke systemen in Globes. ‘Schuim staat voor fragiliteit, individualisme en pluralisme’, zegt Sloterdijk in een interview met Filosofie Magazine. ‘Het ontstaat in de moderne massasamenleving waar mensen en dingen zeer dicht op elkaar leven. Het is een veelkamersysteem waarin men elkaar niet langer kan ontlopen. Door de wanden van iedere cel worden huishoudens tegelijkertijd met elkaar verbonden en van elkaar gescheiden.’ Sloterdijk bedoelt hiermee dat uiteenlopende identiteiten, culturen, levensvisies en, waarom niet, loyaliteiten naast elkaar en in samenhang kunnen bestaan. Daarmee bieden individuen en groepen weerstand aan zogenaamde Globes: fantasieën over gelijkvormige ruimtes waarbinnen alle mensen hetzelfde zijn, één politieke overtuiging koesteren, één nationale identiteit aanhangen en slechts één cultuur beleven. Peter Sloterdijk houdt op 26 april 2009 een lezing in de Singelkerk te Amsterdam, om 13.00 uur. Centraal staan dan Schuim en het eerder verschenen Het heilig vuur over de rol van religie in de ‘schuimwereld’. Organisator is het Goethe Instituut. Sferen en Het heilig vuur zijn verschenen bij Uitgeverij Boom. Lees hier de inhoudsopgave en achterflaptekst van Schuim.

Kredietcrisis

De kredietcrisis heeft in het najaar van 2008 haar opwachting gemaakt en zal nog enige tijd onder ons blijven. Maandag 16 februari 2009 zendt VPRO’s Tegenlicht de ‘Chicago Sessies’ uit met de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum die de huidige economische crisis onderzoekt. Samen met studenten en collega’s van de Universiteit van Chicago houdt Nussbaum het Amerikaanse economische systeem tegen het licht en definieert zij hoe een beschaafde maatschappij er eigenlijk uitziet. Voor de aankondiging, zie de VPRO website. Deze uitzending is de vijfde in een serie van zes rond het thema ‘De toekomst’.

Over vrijheid...

De Engelse filosoof John Stuart Mill staat in 2009 volop in de belangstelling. Het is namelijk op de kop af 150 jaar geleden dat zijn hoofdwerk On Liberty (Over vrijheid) verscheen. Om die reden organiseert VU podium en het Studentenpastoraat vE90 op donderdag 22 januari een filosofisch café. De historicus-filosoof Cor Hermans geeft dan een inleiding over leven en werk van Mill. Van Hermans verscheen vorig jaar het voortreffelijke boek Een Engelsman in Frankrijk (Uitgeverij Boom), waarin hij laat zien dat Mill naast voorvechter van individualisme en vrije markt ook een sterk sociaal betrokken persoonlijkheid was. Plaats en tijd: Van Eeghenstraat 90, Amsterdam, 20.00 uur. Toegang is gratis.

Week van de Klassieken

De Griekse en Romeinse Oudheid staat centraal tijdens de Week van de Klassieken, van 15 tot en met 25 april 2009. Naast een tentoonstelling en kennisquiz zijn er een aantal interessante lezingen gewijd aan boekcultuur en thema’s uit de Oudheid. Classicus Piet Gerbrandy schreef De marteling van het genot over de aantrekkelijke als de gevaarlijke kanten van lust en verlangen en vervoering in liefde en seksualiteit, in filosofie en ascese, rituelen en excessen. In dit geschenkboekje bespreekt Gebrandy enkele invloedrijke teksten van bijvoorbeeld Plato, Sappho, Horatius en Longinus. Zie inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie ook de website van de Week van de Klassieken.

Het Essay van de Maand van de Filosofie 2009

is geschreven door Bas Haring die de toekomst van de mens aan een klein onderzoek onderwerpt. Zo vraagt hij zich af waarom we ons toch zorgen maken over de toekomst, terwijl we er straks zelf niet bij zullen zijn. Een andere kwestie, die Haring aan de orde stelt, is de vraag of een toekomst zonder natuur nu eigenlijk wel zo erg is ● Het aquarium van Walter Huijsmans. Of waarom we ons zorgen moeten maken over de toekomst van de aarde?, B. Haring, Rotterdam (Lemniscaat) 2009, 120 p., ISBN 9789047701712, € 4,95. Zie ook de website van de Maand van de Filosofie. Lees hier de inhoudsopgave en achterflaptekst.

Maand van de Filosofie 2009: verzoening... en conflict

Chimpansees kussen elkaar en makaken verzoenen zich door elkaar te omhelzen. Of het nu om een machtsstrijd onder ambitieuze mannetjesapen gaat, een stukgelopen huwelijk of de verwerking van een misdrijf, na een ingrijpend conflict gaat iedereen op zoek naar een manier om het leven weer voort te kunnen zetten. Ook in een door oorlog of onderdrukking gebroken samenleving is verzoening een belangrijke opgave: kunnen daders en slachtoffers zich nog in dezelfde samenleving thuis voelen? ‘Verzoening’ was in 2009 het thema van de Maand van de Filosofie. In de maand april spraken en debatteerden schrijvers, filosofen en andere denkers over een scala aan onderwerpen als het onvergeeflijke kwaad, omgaan met het koloniale verleden, de ingrediënten voor een succesvol ‘nahuwelijk’ en verzoening met ziekte en vergankelijkheid. Zie de website van de Maand van de Filosofie, waaraan bovenstaande tekst is ontleend.

Dag van de Filosofie 2009

Verzoening en conflict staan centraal tijdens de dag van de filosofie op 25 april 2009. Is conflict de natuurlijke uitgangssituatie van de mens en wenkt verzoening als het hoopvolle perspectief? Tijdens de Dag van de Filosofie gaan enkele prominente filosofen die vraag te lijf: Peter Sloterdijk, Hans Achterhuis, Jos de Mul en het duo Meester & Meester. Zij kijken niet alleen naar religie, oorlog en agressie, maar ook naar het gebruik van geweld in een democratie en het geweld dat bijvoorbeeld ziekte ons aandoet. De Dag van de filosofie vindt plaats op zaterdag 25 april van 14.00 tot 22.30 uur in het Miditheater, Heuvelring 109 in Tilburg. De kosten zijn € 30 maar voor studenten is er een gereduceerd tarief van € 15. Voor mee informatie, zie de website van de Universiteit van Tilburg.

Nacht van de Filosofie 2009

Hans Achterhuis kreeg in de nacht van 17 april 2009 de Socrateswisselbeker uitgereikt voor zijn boek Met alle geweld. Deze studie over oorlog en geweld werd bekrood als ‘het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek’ van 2008. (Zie inhoudsopgave en achterflaptekst.) Genomineerd waren nog vier andere auteurs met hun boeken waarin ‘in de geest van Socrates de schrijvers gedeelde normen ondervragen, en vanzelfsprekendheden bekritiseren’:

- René ten Bos die in Het geniale dier de houding van de mens tegenover dier en natuur bespreekt (inhoud – achterflap);

- Het verlangen naar cultuur van Sjaak Koenis. Koenis verklaart de hernieuwde belangstelling voor cultuur en culturele identiteit;

- Jenny Slatman die in Vreemd lichaam laat zien hoe we ons lichaam niet alleen ervaren als iets van ons zelf maar als iets vreemds (inhoud – achterflap);

- en essays van Jean-Paul van Bendegem over de samenhang van ogenschijnlijk onsamenhangende zaken in Over wat ik nog wil schrijven.

De website van de Maand van de Filosofie bevat ruime informatie over Met alle geweld en andere die afvielen.

Nacht van de Filosofie 2009(vooraankondiging)

Tijdens de nacht van de filosofie op 17 april 2009 wordt in Felix Meritis in Amsterdam de Socrateswisselbeker uitgereikt voor ‘het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek’ van 2008. Voorgedragen zijn dit jaar vijf boeken, waarin ‘in de geest van Socrates de schrijvers gedeelde normen ondervragen, en vanzelfsprekendheden bekritiseren.’ Genomineerd zijn:

- Hans Achterhuis, Met alle geweld over oorlog en geweld (inhoud – achterflap);

- René ten Bos die in Het geniale dier de houding van de mens tegenover dier en natuur bespreekt (inhoud – achterflap);

- Sjaak Koenis. In Het verlangen naar cultuur verklaart hij de hernieuwde belangstelling voor cultuur en culturele identiteit;

- Jenny Slatman die in Vreemd lichaam laat zien hoe we ons lichaam niet alleen ervaren als iets van ons zelf maar als iets vreemds (inhoud – achterflap);

- en essays van Jean-Paul van Bendegem over de samenhang van ogenschijnlijk onsamenhangende zaken in Over wat ik nog wil schrijven.

De website van de Maand van de Filosofie bevat ruime informatie over deze boeken, en andere die in de voorronde afvielen.

Week van de filosofie

De filosofie staat centraal op het documentaire Internettelevisiekanaal Holland Doc, van zaterdag 13 oktober tot en met vrijdag 19 oktober. Geen excuses meer! De programma’s zijn ’s nachts, ’s ochtends en ’s avonds te bekijken en worden op verschillende dagen herhaald. Wie nog meer wil, bezoekt ook het on demand archief. Ga naar Holland Doc en bekijk de documentaires.

Populisme

Pim Fortuyn, Rita Verdonk en Geert Wilders hebben de traditionele politiek danig opgeschud met ferme uitspraken en ondiplomatiek optreden. Ze worden populisten genoemd: volksmenners die de burger naar de mond praten. Onder de titel Samen voor ons eigen – een fameuze spreuk van de komische typetjes Jacobse en Van Es (zie foto) – gaan filosofen van de Radboud Universiteit in Nijmegen het gesprek aan. Vragen komen aan de orde als: zijn populisme en democratie onafscheidelijk? Gaan democratie en populisme wel samen? Moet populisme worden afgekeurd? Hoe onderscheiden populisten zich van traditionele politici? A.s. 30 oktober 2008, Theater LUX, Mariënburg 38-39, Nijmegen, Nijmegen, 19.30-22.00 uur, entree € 7,50. Georganiseerd door het Soeterbeek Programma.

Roger Scruton: Europa in gevaar

De Europese Unie is een ‘betekenisloze collectiviteit’, zegt de Britse conservatieve filosoof Roger Scruton. Dreiging komt niet alleen van buiten, maar vooral van binnenuit en dan met name van onze manier van denken over cultuur: het postmoderne nihilisme en het cultuurrelativisme. En dat terwijl Europa zo veel beschavende cultuur heeft voortgebracht, schrijft de Britse filosoof in zijn nieuwste boek Waarom cultuur belangrijk is. Visionair of karikaturale doemdenker? – op 16 mei om 20.00 uur spreekt Scruton in het debatprogramma van theater LUX in Nijmegen. Daarna wordt hij geïnterviewd door journalist Bart Jan Spruyt. De lezing en het interview zullen ook via de website van LUX live te volgen zijn. Zie ook de website van Scrutons uitgever Nieuw Amsterdam.

Filosofie van het multiculturalisme

Voor wie niet meer weet hoe na te denken over multiculturaliteit, de islam en het samenleven met verschillende culturele identiteiten verscheen in maart 2008: Doolhof in meervoud. Filosofie van het multiculturalisme. In deze bundel zoeken de auteurs naar beter begrip en komen daarbij tot verschillende, soms verrassende antwoorden. Doolhof in meervoud is de eerste titel in de Flexus filosofiereeks die verschijnt onder auspiciën van Fontys Hogescholen ● Doolhof in meervoud. Filosofie van het multiculturalisme, C. Vergeer, R. Visker, N. Wiskerke, F. de Wit en P. van Zilfhout, Budel (Damon) 2008, 112 p., ISBN 9789055738601, € 15,90 – inhoud en achterflap.

Beginnen met filosofie

Filosofie is te schools, meent de Franse oud-minister en filosoof Luc Ferry. In zijn nieuwste boek Beginnen met filosofie. Met andere ogen kijken naar je leven gaat hij daarom die schoolsheid te lijf. Filosofie behelst immers meer dan het maken van theoretische of ethische beschouwingen maar vraagt zich ook af hoe we een goed leven kunnen leiden, aldus Ferry. Geschreven in de jij-vorm, neemt hij de lezer mee op zoek naar de zin van het leven. Daarbij verzet Ferry zich tegen met aplomb verkondigde stelligheden. Hij gaat niet uit van een of andere abstracte heilsleer die aan het leven betekenis geeft, maar van de mens zelf. ‘De filosofie biedt geen definitieve oplossing, maar rust, sereniteit, dat is wel haalbaar’, zei de Fransman onlangs tegen dagblad Trouw. Na het afscheid van de religie is volgens Ferry de mens als enig heilige overgebleven. Apprendre à vivre – de Franse titel van Beginnen met filosofie – was een bestseller in Frankrijk. Zie inhoud en achterflap. Voor een interview met Luc Ferry, zie Trouw 18-10-2007.

Aankondigingen

Op donderdag 18 september 2008 organiseert Stichting Management en Filosofie onder de titel “Werk, wat is dat?” het Ottonecongres. Zie www.ottonecongres.nl en www.filosofieinbedrijf.nl voor meer informatie. En op donderdag 25 september 2008 organiseren VU podium en het Studentenpastoraat vE90 organiseren een filosofische café over Søren Kierkegaard. Oud-VU filosofiedocent Gerben Groenewoud spreekt over Kierkegaard (1813-1855) die hartstochtelijk filosofeerde maar met ironie – een manier om mensen met zichzelf te confronteren, om de zekerheden in hun leven te ondermijnen. Zie voor enkele achtergronden: www.vupodium.nl.

Toppers

Wie zijn de 100 meest smaakmakende denkers van onze tijd? Het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy doet er kond van in het meinummer van 2008. Niet altijd onomstreden filosofen, schrijvers, economen, natuurwetenschappers, activisten en religieuze leiders staan er schouder aan schouder. Op de lijst met Top 100 Public Intellectuals figureren drie Nederlandse namen: Ian Buruma, Ayaan Hirsi Ali en Rem Koolhaas. Zie Foreign Policy voor het alfabetisch geordende overzicht dat door sommigen te links wordt gevonden. De top 20 van Foreign Policy-website bezoekers verscheen op 23 juni.

Maand van de Filosofie 2008: de stad

In 2008 woont voor het eerst in de geschiedenis meer dan de helft van de wereldbevolking in een stad – in Nederland is dat al sinds 2001 zo. Is dit een verheugende ontwikkeling? De Verenigde Naties zijn lovend over deze opmars van verstedelijking. De stad biedt immers de beste mogelijkheden voor economische groei en om te ontsnappen aan armoede en sociaal of politiek isolement. We denken, zo blijkt, niet anders dan de Oude Grieken: alleen in de stad, de polis, kan de mens een volwaardig leven leiden, en zijn streven naar het goede leven verwezenlijken. Krijgt de stad hier al te optimistisch te veel macht toegedicht? De stad heet divers te zijn, maar kan ze wel met deze diversiteit omgaan? De stad geldt als grote emancipatiemachine, maar wordt ook getekend door alle problemen van de moderniteit: vervreemding, ontworteling, verlies van de traditionele gemeenschapsbanden, verlies van de ‘menselijke maat’. Is de verstedelijkte wereld van morgen wel dat gedroomde oord van het goede leven, een domein van vrijheid en openbaarheid? Zie de website van de Maand van de Filosofie. Zie ook Filosofie Magazine. Filosoof Rudi Visker en hoogleraar Grootstedelijke problematiek Paul Scheffer gaven op 28 maart 2008 de aftrap in NRC Handelsblad.

Socrateswisselbeker 2008

Professor Frank Ankersmit ontving tijdens de nacht van de filosofie op 11 april de Socrateswisselbeker 2008. Zijn studie De sublieme historische ervaring werd bekroond tot ‘meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek’ van 2007. Klik op de volgende links voor de inhoud, achterflap en bespreking in dagblad Trouw. Zie ook de website van de Maand van de Filosofie. Voor de runner-ups zie oude berichten.

Nacht van de Filosofie

Tijdens de nacht van de filosofie op 11 april wordt in Felix Meritis in Amsterdam de Socrateswisselbeker 2008 uitgereikt voor ‘het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek’ in 2007. Vijf boeken zijn genomineerd die onder andere de ervaring centraal stellen:

- Frank Ankersmit, De sublieme historische ervaring (inhoud en achterflap – besproken in dagblad Trouw)

- Maarten van Buuren, De innerlijke ervaring (inhoud en achterflap)

- Paul Moyaert, Iconen en beeldverering (geïnterviewd in dagblad Trouw)

- Erik Oger, Nachtoog. Schuine wegen van de filosofie (inhoud en achterflap – over Ogers filosofische schuinsmarcheerderij zie dagblad Trouw)

- Awee Prins, Verveling (inhoud en achterflap – zie Delta 13-6-1996)

Zie de website van de Maand van de Filosofie.

Zeker weten

Zijn criminelen ziek of gewoon schuldig? Hebben dieren vrijheid van handelen? Verschaft onze intuïtie ons echt waardevolle informatie? In een lezingenreeks van Studium Generale van de Universiteit van Utrecht staan menselijke vrijheid en academische verantwoordelijkheid centraal. De sprekers verschaffen inzicht in wat ze zeker weten vanuit hun eigen wetenschapsdomeinen. Het programma loopt van 4 februari tot en met 31 maart 2008. De cyclus gaat vergezeld van een tentoonstelling, een theaterworkshop en de film Lola Rennt. Meer weten, zie de website van Studium Generale.

Spinoza-erfgoed in verval

Benedictus de Spinoza (1632-1677) is ongetwijfeld Nederlands beroemdste en invloedrijkste filosoof. Behalve zijn hoofdwerken Ethica en Tractatus Theologico-Politicus en andere geschriften bestaan er meer tastbare herinneringen aan zijn leven en werken. In Rijnsburg bijvoorbeeld staat een van de twee Spinozahuizen waar de filosoof met joods-Portugese wortels begin jaren 1660 aan de Ethica werkte. Het huis verkeert al jaren in ernstig verval. Op 3 juli werden kamervragen gesteld aan de Minister van Onderwijs opdat deze de restauratie van het historische pand gaat financieren. Zie Trouw 3-7-2007 en de site van de Vereniging Het Spinozahuis die trouwens meer doet dan alleen het beheren van de huizen in Rijnsburg en Den Haag.

Filosofie maakt slimmer

Wie zich nog afvraagt of filosofieles nut heeft kan te rade gaan bij Keith Topping and Steve Trickey van de Schotse universiteit van Dundee. Trickey en Topping vergeleken basisschoolleerlingen die wel en die geen filosofieles volgden en trokken enkele interessante conclusies. Ze stelden vast dat het IQ en de sociale intelligentie van kinderen toeneemt, net als zelfwaardering en zelfvertrouwen. Ook gedroegen de leerlingen uit de filosofieklas zich beter. Zie bijvoorbeeld Trouw 14-8-2007.

Afscheid techniekfilosoof Achterhuis

In juni nam hoogleraar techniekfilosofie Hans Achterhuis afscheid van de Technische Universiteit Twente. Hij deed dat met een rede ‘Lof en troost van de wijsbegeerte’. In het Technisch Weekblad (3 juli 2007) beschrijft Achterhuis de vaste waarde die zijn vakgebied in de universitaire wereld heeft. Maar ook stelt hij vast dat buiten de universiteit de betekenis van de techniekfilosofie vooralsnog klein is. De scheidende professor was de eerste in Nederland die het vak techniekfilosofie doceerde.

Het Redelijke Beest 1

Naar aanleiding van het thema van de maand van de filosofie ‘Het Redelijke Beest’ (zie www.maandvandefilosofie.nl) schreef Remko van Broekhoven Staat van tederheid. Tussen beest en supermens. Ongetwijfeld mede geïnspireerd door Karl Poppers De open samenleving en haar vijanden (in nieuwe vertaling verschenen bij Lemniscaat) pleit de auteur in dit Boek van de Maand (van de Filosofie) voor idealen die op menselijke maat gesneden zijn: tussen de volgzaamheid van het menselijke kuddebeest en de morele onverschilligheid van Nietzsches ‘supermens’. Deze idealen zijn niet te klein en dus breder dan het privé-belang. En niet te groot, zodat ze niet tot een gevaarlijke utopie of tot teleurstelling of cynisme leiden. Staat van tederheid – de zorg voor wat zwak en kwetsbaar is – bevat een prima geschreven, helder en optimistisch betoog dat voor een breed publiek bedoeld en geschikt is. Van Broekhoven droeg zijn boek op aan de ‘Revolutionair zonder revolver’ Martin Luther King. Zie inhoudsopgave en achterflaptekst.

Het Redelijke Beest 2

Bij de Historische Uitgeverij verscheen een bundel met mini-essays van een aantal bekende Nederlandse wetenschappers/publicisten, onder hen: Midas Dekker, Vincent Icke en Arjen Mulder. Ze staan stil bij Aristoteles’ verhandeling De lichaamsdelen van dieren. In die tekst wijst de Griekse filosoof onder andere op de overeenkomst tussen mens en dier. Aristoteles, die wel wordt gezien als de grondlegger van de biologie, meent daarom dat wie de studie van dieren minderwaardig vindt, ook zo over de mens moet denken. Beide zijn immers van hetzelfde materiaal gemaakt. Bloed vlees & botten biedt een aantal verrassende en tegelijkertijd humoristische beschouwingen, bijvoorbeeld over hoe we naar dieren kijken, onze afkeer van lelijke dieren en hoe buitenaards leven eruit kan zien. Zie inhoudsopgave en achterflaptekst.

Het Redelijke Beest 3

Het Essay van de Maand (van de Filosofie) werd verzorgd door Désanne van Brederode. In Brief aan een gelukzoeker geeft ze een fictieve buitenlander die in ons land zijn of haar geluk komt beproeven een inkijkje in de Nederlandse samenleving. Daarbij neemt de auteur allerhande clichés op de hak, waarmee wij Nederlanders onszelf complimenteren en anderen lastig vallen. Scherpzinnig, met veel humor en in heel toegankelijke taal beschrijft romanschrijfster Van Brederode onze tolerantie en onze redelijkheid. Het net geen 100 pagina’s tellende essay ligt vanaf 1 april 2007 in de boekhandel en kost een luttele € 4,95 (tot 1 mei). Korte bespreking.

Het Redelijke Beest 4

De mens stond centraal tijdens de vijfde Nacht van de Filosofie, zaterdag 31 maart 2007. In Amsterdam spraken en debatteerden filosofen uit binnen- en buitenland rond het thema Het Redelijke Beest. Ook werd de Socrates-wisselbeker uitgereikt aan de auteur van het meest prikkelende filosofieboek uit het Nederlandse taalgebied in 2006. De prijs ging naar het voortreffelijke Evolutionair denken. De invloed van Darwin op ons wereldbeeld van Chris Buskes. Korte bespreking.

Als Diogenes

Naar aanleiding van de maand van de filosofie (zie rechterkolom) nam Friese filosoof Eric Hoekstra op zaterdag 1 april zijn intrek in een houten ton. Gedurende een week heeft Hoekstra voor boekhandel Van der Velde in Leeuwarden gelogeerd, waar hij met het publiek filosofeerde en prominenten ontving. Aldus trad Hoekstra in de voetsporen van Diogenes van Sinope (412-368). Deze Griekse filosoof en tonbewoner staat zoal bekend om zijn lof voor de hond als voorbeeld voor een eenvoudige levensstijl zonder nodeloos bezit of zorgen. Net als zijn illustere voorbeeld bepleitte de Fryske Diogenes een eenvoudig en gelukkig leven. In het Friesch Dagblad 30-3-2007 heeft hij zijn beweegredenen uiteen gezet.

Lof der Zotheid

‘Lof der Zotheid – Scherts, Satire en Ironie’ was het onderwerp van de boekenweek die liep van 14 tot en met 24 maart. Sommige filosofen vinden zo’n thema al vlug suspect. Ironie bijvoorbeeld wordt gezien als het geven van commentaar van buitenaf en zonder standpunt, kortom, als relativistische antifilosofie. Daar lijkt iets in te zitten, want neem de columnist, de cabaretier. Spot drijven doen ze als de besten, maar een alternatief aandragen, ho maar. Een andere mening heeft professor Jan Bransen. In Filosofie en Ironie noemt hij de ironische houding ‘een monomane obsessie voor de perfecte theorie’. Ter gelegenheid van de boekenweek verscheen een fraaie paperbackeditie van Erasmus’ meesterlijke Korte bespreking.

Er gebeurt niets

Op 16 februari ontving Awee (A.W.) Prins de doctorsbul voor het proefschrift Uit verveling. Prins die zich ervaringskundig noemt heeft het fenomeen sinds de jaren ’90 diepgaand onderzocht. Niet angst vormt de diepste ervaring van de mens, zoals de Duitse filosoof Martin Heidegger meende, maar verveling, verveling in grote hoeveelheden. Vandaar ook de behoefte aan spanning en sensatie, koopzucht, verre vakanties, spiritualiteit en levensfilosofie. Alles tevergeefse pogingen om aan het verveeld zijn te ontsnappen, meent Prins. Zelf vat de universiteitsdocent uit Rotterdam zijn dissertatie samen met een aardig John Lennon citaat: ‘Er is altijd wel iets aan de hand, maar er gebeurt niets.’ Voor meer informatie, zie Trouw 16-2-2007 en, wat diepgaander, het Delftse universiteitsblad Delta 13-6-1996. Zie ook inhoudsopgave en achterflaptekst.

Multiculturele intolerantie

‘De heks en haar inquisiteurs’, zo luidt de provocerende titel van een artikel in het dagblad Trouw van 3 februari 2007. De heks, aldus auteur Pascal Bruckner, dat is Ayaan Hirsi Ali. De inquisiteurs, dat zijn haar westerse intellectuele criticasters. Deze critici vormen volgens de Franse filosoof het uitgelezen bewijs dat het multiculturalisme racistisch, intolerant is. Multiculturalisten willen mensen uit andere culturen in hun tradities opsluiten door de unieke waarde van religieuze en/of culturele eigenheid te benadrukken. En zo ontzeggen deze intellectuelen niet-westerse mensen de mogelijkheid deel te hebben aan de moderne democratische rechten en vrijheden. Als voorbeeld noemt Bruckner het recente boek van Ian Buruma over de moord op Theo van Gogh – Dood van een gezonde roker – en de recensie daarvan door de Britse publicist Timothy Garton Ash in The New York Review of Books. Voor Bruckners artikel, zie Trouw 3-2-2007. Voor de originele tekst en reacties van Buruma en Garton Ash, zie The Multicultural Issue.

Manhaftige mannen

Eerder in dagblad Trouw stond een gesprek met de Amerikaanse filosoof Harvey C. Mansfield. De altijd actieve Harvardprofessor schreef het boek Manliness – mannelijkheid of manhaftigheid, waarin Mansfield het feminisme van de jaren ’60 en de sekseneutrale samenleving ter discussie stelt. Vrouwen zijn er niet gelukkiger op geworden, aldus de 74-jarige politieke filosoof, want emancipatie betekende: nadoen van mannen op hun slechtst. Mannelijkheid definieert Mansfield als ‘vertrouwen hebben in een risicovolle situatie’, en dat kunnen mannen beter dan vrouwen. Een manhaftige man weet wat hem te doen staat. Met Aristoteles stelt de Amerikaanse professor vast dat manhaftigheid in haar hoogste vorm een deugd is en dat mannen makkelijker moedig zijn en vrouwen liever gematigd, huiselijker. Zijn ideeën heeft Mansfield beknopt uiteen gezet in het artikel ‘Is Manliness a Virtue?’ Voor het interview, zie Trouw 23-1-2007.

Filosoof versus rechters

De Haagse verpleegster Lucia de B. kreeg in hoger beroep levenslang met tbs, maar wetenschapsfilosoof Ton Derksen zegt dat De B. onschuldig is. Schuld aan haar veroordeling is de menselijke neiging om de wereld te ordenen met clichéachtige denkstijlen. Bijvoorbeeld dat daar waar rook is ook vuur moet zijn. In het geval van De B. leidde dit tot een ongefundeerd geloof in het bewijsmateriaal en een tendentieuze interpretatie ervan, aldus Derksen. Toen statistieken De B. ‘aanwezen’ als zevenvoudige moordenaar was de werkelijke reden vooral dat deze vrouw anders is dan anderen. Derksens schreef er een boek over, waarna een commissie van het Openbare Ministerie de zaak opnieuw ter hand nam. Zie ook Filosofie Magazine: Lucia de B. is onschuldig. Bijval kreeg Derksen van de wetenschapspublicist Mark Buchanan in het tijdschrift Nature 18-1-2007: ‘in de rechtzaal regeert vaak de verwarring, ook wanneer de cijfers juist zijn.’

‘Geweldige filosofische cultuur’

Geïnterviewd door collega Stelios Virvidakis over de rol van de filosofie in het publieke debat prijst de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum Nederland als voorbeeld aan. Niet ten leste vanwege het tijdschrift Philosophy (Filosofie of Filosofie Magazine?) en de goede verkoop van Nussbaums laatste boek Oplevingen van het denken. Over de menselijke emoties (Ambo 2006). Nussbaum die onder andere heeft gepubliceerd over de betekenis van emoties voor moreel inzicht, ontwikkeling van de derde wereld en vrouwenissues staat stil bij de maatschappelijke betekenis van de filosofie, politieke filosofie en feminisme. Voor de tekst, zie Eurozine 5-1-2007. Een interessant interview heeft Vice Versa Online 3/2006. Zie ook de links Politiek en sociale ethiek op deze website.

Vertaald: Over de geest van de wetten

Uitgeverij Boom presenteerde op 30 november een nieuwe Nederlandstalige uitgave van De l'esprit des lois van Charles de Montesquieu (1689-1755). In deze studie uit 1748 ontwierp de Franse aristocraat een staatkundig model dat grenzen stelt aan politieke willekeur. Montesquieu maakte, als eerste, een onderscheid tussen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht (trias politica), want ‘de dingen moeten zo zijn geregeld dat macht door macht wordt afgestopt.’ Over de geest van de wetten was een mijlpaal in de politieke filosofie en stond aan de basis van de moderne democratie en rechtsstaat. Het concept van machtenscheiding kreeg voor het eerst vorm in de grondwet van de Verenigde Staten (1789) en daarna van Frankrijk (1791). In Nederlandse uitdrukkingen als ‘onafhankelijke rechter’ en ‘parlementaire controle van de regering’ weerklinkt Montesquieu’s inzicht. Zie Uitgeverij Boom. Bekijk ook de links in de rubriek Politiek en sociale filosofie.

Genetici voor én tegen God

In november verscheen Richard Dawkins’ nieuwste boek God als misvatting. De Britse evolutiebioloog (‘selfish genes’) is een strijdvaardige atheïst die het bestaan van een God onredelijk noemt. Inspiratie voor zijn boek ontleende de Britse geleerde vooral aan de terroristische aanslagen van 9/11. Kort na die gebeurtenis zei Dawkins tegen de Engelse krant The Guardian: ‘Velen van ons zagen religie als ongevaarlijke onzin, maar 11 september heeft dat veranderd. Openbaringsgeloof is geen ongevaarlijke onzin, het kan dodelijk gevaarlijke onzin zijn.’ Tegelijkertijd verscheen bij Ten Have De taal van God van de niet minder prominente geneticus Francis C. Collins. De Amerikaanse wetenschapper is leider van het Human Genome Project en komt op redelijke gronden tot omgekeerde conclusies. Geloof en wetenschap gaan harmonieus samen, schrijft Collins. In Time Magazine van 13-11-2006 gingen Collins en Dawkins met elkaar in discussie. Voor boek, informatie en discussie over Richard Dawkins, zie de website van Nieuw Amsterdam Uitgevers. Voor het boek van Francis C. Collins, zie Uitgeverij Ten Have. Bekijk ook de links in de rubriek Religiefilosofie.

Filosoof versus rechters (eerdere versie)

De Haagse verpleegster Lucia de B. kreeg in hoger beroep levenslang en tbs met dwangverpleging, maar de wetenschapsfilosoof Ton Derksen meent te weten dat zij onschuldig is. Schuld aan deze gerechtelijke dwaling is volgens hem de neiging om met clichéachtige denkstijlen de werkelijkheid te ordenen. Bijvoorbeeld dat daar waar rook is ook vuur moet zijn. Deze overtuiging leidde tot een ongefundeerd geloof in het aangevoerde bewijsmateriaal en een tendentieuze interpretatie ervan. Zo werd met slechte statistieken bewezen dat De B. schuldig is aan zevenvoudige moord. Werkelijke reden voor haar veroordeling, stelt de Nijmeegse filosoof, was echter vooral dat ze anders is dan andere mensen. Derksen schreef er een boek over en op 19 oktober 2006 besloot een commissie van het Openbare Ministerie tot een nadere bestudering van de zaak. Zie ook Filosofie Magazine: Lucia de B. is onschuldig.

Waarom er zoveel wordt gekletst

Gebakken lucht, gelul, praatjes, kortom: bullshit. De Amerikaanse filosoof Harry G. Frankfurt stelt dit gewraakte culturele fenomeen aan de orde in een boekje van goed 70 bladzijden. Er wordt te weinig over nagedacht, vindt hij, en omdat we al te gemakkelijk menen bullshit te herkennen neemt het ons bij de neus. De wortels ervan liggen bij het kapitalisme, de democratie, politieke correctheid en “jezelf zijn”, aldus de 76-jarige oud-professor van de universiteit van Princeton. Iedereen heeft iets te verkopen, houdt er meningen op na of wil zichzelf in alle geuren en kleuren neerzetten. In het dagblad Trouw van 18 oktober 2006 noemt Frankfurt de televisie een van die plekken waar alleen maar bullshit voor het voetlicht komt: “Alles behalve sport.” De bullshitverkoper is ondertussen niet iemand die onoprecht is of liegt, maar veeleer iemand die een bepaalde indruk van zichzelf wil overbrengen en zich daarbij weinig zorgen maakt over de waarheid van zijn claims. Harry G. Frankfurt, Bullsh!t. Waarom er zoveel wordt geluld, Amsterdam (Arbeiderspers) 2006.